Görme ve işitme duyularını taklit edebilen yapay zekânın yeni hedefi koku. Google Brain’deki çalışmalardan doğan ve 2023’te kurulan girişim Osmo, koku için dünyanın ilk temel modelini geliştirdiğini söylüyor. Şirketin kurucusu Alex Wiltschko, modelin son aylarda “insan seviyesinde koku zekâsına” ulaştığını öne sürüyor. Osmo bu seviyeyi iki ölçüyle tanımlıyor: Model, kokuları fark edip ayırt etmede sıradan bir insanla, sıfırdan koku tasarlamada ise mesleğin başındaki bir parfüm tasarımcısıyla aynı düzeyde. Şirket, modelinin geçen ay dünyanın en büyük tüketim ürünleri şirketlerinden birinin kendi parfümörlerini geride bıraktığını da açıkladı, ancak söz konusu şirketin adı açıklanmadı.
Wiltschko’ya göre koku, türlerin çoğunun ses ya da görüntü yerine kullandığı iletişim yolu. Bu yüzden onu “Dünya’nın ilk dili” olarak tanımlıyor. Kokuyu insanlar için güçlü kılanın, bellek ve duygularla kurduğu bağ olduğunu da vurguluyor. Tek bir koku yıllarca akılda kalabiliyor, sokakta rastlanan bir koku insanı bir anda lise yıllarına geri götürebiliyor.
Kokuyu veriye dönüştürmek
Wiltschko, bu alanda ilerlemeyi zorlaştıranın yeterli veri olmaması olduğunu söylüyor. Onun hesabına göre Osmo’dan önce mevcut veri tabanlarında 200 binden az koku tanımı vardı. Osmo bu yüzden kendi veri setini oluşturdu. New Jersey’deki laboratuvarında yaklaşık 30 deneyimli koklayıcı kokuları “fındıksı”, “şeftalimsi”, “deniz” gibi notlarla tanımlıyor ve bu notlar kimyasal analizlerle eşleştiriliyor. Yaklaşık 70 kişilik bir ekip de etiketleme yapıyor. Böylece 10 milyondan fazla insan etiketi ve kokuyu oluşturan molekülleri tanımlayan 800 milyon “koku birimi” toplandı. Bu harita şaşırtıcı benzerlikleri de ortaya çıkarıyor: Wiltschko’ya göre yeni doğmuş bir bebeğin kokusuyla taze pişmiş spagettinin kokusunu oluşturan birimler büyük ölçüde örtüşüyor.
Şirket kokuları üretebiliyor da. Okul otobüsü büyüklüğündeki bir robot, yazılı bir komuttan tasarlanan kokuları formüllere göre karıştırıyor. Bu teknoloji, aralarında Procter & Gamble’ın da bulunduğu markaların parfümlerinde kullanıldı. Osmo ayrıca StockX ile sahte spor ayakkabıları kokudan tespit etmek üzerine çalıştı. Gates Vakfı’nın hibesiyle de hastalık taşıyan böcekleri DEET’ten daha etkili uzaklaştıran sekiz madde belirledi. Wiltschko, teknolojinin ileride havalimanlarında tehdit tespitinde ve hastalık teşhisinde de kullanılabileceğine inanıyor. Yine de doğrudan teşhise yönelen pek çok şirketin, işin pahalı ve zor olması yüzünden başarısız olduğunu kabul ediyor.
İddialar herkesi ikna etmiş değil. Koku bilimci Avery Gilbert, bazı pazarlama iddialarının belgelenmediğini ve şirketin patent başvurularının hâlâ insan panellerine dayandığını savunuyor. Wiltschko ise insan algısının, yapay zekânın açığını kapatmak için başvurulan geçici bir çözüm olmadığını söylüyor. Ona göre dil modelleri insanların yazdıklarından nasıl öğreniyorsa, Osmo’nun modeli de insanların kokladıklarından öğreniyor. Osmo’ya daha önce danışmanlık yapmış olan Hertfordshire Üniversitesi’nin eski öğretim üyesi Michael Schmuker ise teknolojiyi önemli bir başarı olarak görüyor. Ancak kokunun algılanmasında bağlamın belirleyici olduğunu, tıbbi kullanım için sensörlerin daha çok gelişmesi gerektiğini hatırlatıyor.
